Skip to content
Исланд останува надвор од Европската Унија. На референдумот во саботата, 52,8 проценти од гласачите се изјаснија против повторното отворање на пристапните преговори со Брисел, а 47,2 проценти гласаа „за“. Излезноста од 82,5 проценти покажува дека за Исланѓаните ова не беше споредно политичко прашање, туку одлука за тоа колкав дел од економската и политичката контрола земјата е подготвена да го пренесе на ЕУ.
Формално, Исланѓаните не гласаа дали веднаш да влезат во ЕУ. Прашањето беше дали да продолжат преговорите прекинати пред повеќе од една деценија. Дури и ако победеше „да“, конечниот договор повторно требаше да оди на референдум. Но резултатот е доволно јасен: мнозинството не гледа причина земјата во овој момент повторно да го отвори процесот.
Рибата не е само бизнис
Најлесниот одговор на прашањето зошто Исланд ѝ кажа „не“ на ЕУ е рибарството.
Но за Исланд рибата не е само уште една стопанска гранка. Морските производи во последните 12 месеци учествуваат со околу 40 проценти во вредноста на целокупниот стоков извоз на земјата. Тоа е сектор од кој директно зависат цели крајбрежни заедници, преработувачката индустрија и значаен дел од националните приходи.
Токму тука членството во ЕУ за Исланд отвора чувствително прашање.
Како членка, земјата би морала да влезе во Заедничката рибарска политика на Унијата. Во рамките на таа политика се утврдуваат вкупните дозволени количества улов, националните квоти и правилата за пристап до риболовните води. Во принцип, рибарските флоти на членките имаат пристап до водите што се управуваат според заедничката политика, со определени исклучоци во крајбрежните зони.
За земја чија економска историја е тесно врзана со контролата врз сопствените риболовни зони, тоа не е техничко прашање.
Исланѓаните во минатиот век водеа серија дипломатски и поморски конфликти со Велика Британија, познати како „војни за бакаларот“, токму за проширување на контролата врз своите риболовни води. Денес никој не очекува повторување на тие конфликти, но политичката меморија останува: контролата врз морето во Исланд се доживува како дел од националниот суверенитет. И Reuters токму стравот од губење на таа контрола го издвојува како централна тема на референдумската кампања.
Исланд веќе е внатре во Европа, без да биде во ЕУ
Но само рибарството не го објаснува резултатот.
Вториот, можеби уште поважен фактор е тоа што сегашниот модел прилично добро му функционира на Исланд.
Земјата е членка на Европскиот економски простор, ЕЕА, заедно со Норвешка и Лихтенштајн. Тоа практично ѝ овозможува учество во европскиот единствен пазар и слободно движење на луѓе, услуги, капитал и голем дел од стоките. Исланд е и во Шенген.
Но ЕЕА намерно не ги опфаќа Заедничката рибарска политика, Заедничката земјоделска политика, царинската унија и монетарната унија.
Тоа создава необично поволна политичка позиција.
Исланд е длабоко интегриран во европската економија, но истовремено самостојно управува со своите риболовни ресурси. Не мора да го воведе еврото, ја задржува исландската круна и самостојната монетарна политика, а преку ЕФТА има и сопствена мрежа на трговски договори.
Оттука произлегува суштинското прашање што дел од гласачите очигледно си го поставиле: ако веќе имаме пристап до голем дел од европскиот пазар, што точно добиваме со полноправното членство за да се откажеме од дел од контролата што ја имаме денес?
И самата премиерка Криструн Фростадотир, која го поддржуваше продолжувањето на преговорите, по поразот призна дека голем дел од гласачите не се против Европа, туку едноставно се задоволни со сегашниот однос преку ЕЕА.
Еврото не беше доволен аргумент
Поддржувачите на приближувањето кон ЕУ имаа силен економски аргумент.
Исланд со години се соочува со високи каматни стапки, скапи станбени кредити и релативно нестабилна мала национална валута. Дел од проевропските сили токму затоа го претставуваа еврото како можност за поголема монетарна стабилност и поевтино финансирање.
Но гласачите очигледно не поверуваа дека придобивката е доволно голема за да го оправда политичкиот и економскиот компромис во други области.
Тоа е важна разлика во однос на 2009 година, кога Исланд поднесе кандидатура за ЕУ среде драматична финансиска криза и колапс на банкарскиот систем. Тогаш Европската Унија изгледаше како можен економски спас. Денешен Исланд е во многу посилна позиција и чувството на итност исчезна.
Ни геополитиката не ги убеди
Овојпат кампањата имаше и безбедносна димензија.
Војната во Украина, растечкото значење на Арктикот, конкуренцијата меѓу САД, Русија и Кина и политиките на Доналд Трамп повторно го отворија прашањето дали мала земја со помалку од 400.000 жители може долгорочно да остане надвор од најголемиот европски политички блок.
Но и тука Исланд има специфична позиција.
Земјата е членка на НАТО уште од 1949 година и безбедносно е цврсто врзана за трансатлантскиот систем. Тоа значи дека за голем дел од гласачите влезот во ЕУ не изгледа неопходен за да се обезбеди основната безбедносна гаранција. Financial Times оценува дека Исланѓаните во голема мера продолжуваат да им веруваат на НАТО и на сегашните безбедносни односи.
Рејкјавик сакаше Европа, рибарските региони не
Резултатите открија и јасна географска поделба.
Урбаниот Рејкјавик беше поотворен кон продолжување на преговорите, додека руралните и крајбрежните средини во кои рибарството има многу поголемо економско и општествено значење беа посилно против.
Тоа покажува дека дебатата не беше класична поделба меѓу „проевропски“ и „антиевропски“ граѓани.
За голем дел од Исланѓаните прашањето беше многу попрактично: дали сегашниот модел може да им ги обезбеди економските придобивки од Европа без земјата да ја предаде контролата врз ресурсите од кои историски живее?
Мнозинството одговори дека може.
Исланд не ја отфрли Европа, туку полноправното членство
Токму затоа резултатот не треба да се чита како исландско отфрлање на Европа.
Исланд останува во Шенген, во Европскиот економски простор и во НАТО. Неговите компании, работници и студенти се длабоко интегрирани во европскиот систем. Земјата применува значителен дел од законодавството на единствениот пазар.
Но сака да ја задржи границата токму таму каде што за неа започнуваат најчувствителните национални интереси.
Рибарството е најочигледниот пример.
ЕЕА му овозможува на Исланд да биде во европскиот пазар, додека Заедничката рибарска политика останува надвор од договорот. Со полноправното членство токму таа заштитна линија би станала предмет на преговори.
Затоа исландското „не“ има прилично рационална политичка логика.
За држави кои чекаат членство во ЕУ, Унијата значи пристап до пазар, инвестиции, слободно движење, институционална стабилност и безбедносно закотвување.
Исланд голем дел од тоа веќе го има.
Она што би требало дополнително да го даде за полноправно членство, пред сè поголемо споделување на контролата врз рибарството и други делови од националната политика, за 52,8 проценти од гласачите едноставно не вредеше доволно.
И токму затоа рибата на овој референдум беше многу повеќе од риба. Таа беше прашање за тоа кој одлучува за ресурсите, економијата и иднината на Исланд.
