Skip to content
Планираната изградба на постојана инфраструктура за воени дронови на Родос отвори нов фронт во односите меѓу Грција и Турција, откако Анкара предупреди дека таквиот чекор би го нарушил, според нејзиното толкување, демилитаризираниот статус на популарниот туристички остров и би им наштетил на мирот и стабилноста во Егејот.
Зад дипломатскиот судир стои конкретен грчки план: на воениот аеродром Маритса треба да бидат изградени објекти за подолгорочно стационирање, одржување и оперативна поддршка на беспилотните летала V-BAT. Постапката за директна набавка на потребните материјали веќе е одобрена, објавија грчките медиуми, повикувајќи се на информации за одбранбеното планирање.
Со тоа, Родос би станал вториот грчки центар за операции со воени дронови по островот Скирос. Но токму зборовите „постојано стационирање“ се причината поради која Анкара го претвори техничкиот инфраструктурен проект во ново политичко и правно прашање меѓу двете членки на НАТО.
АНКАРА ПРЕДУПРЕДУВА НА „НЕОПХОДНИ МЕРКИ“
Турското Министерство за одбрана на неделниот брифинг на 27 август соопшти дека евентуалното воспоставување база за беспилотни летала на Родос би било спротивно на меѓународните обврски на Грција.
Анкара тврди дека демилитаризираниот статус на островот е јасно и обврзувачки утврден со меѓународните договори. Според турското толкување, секоја постојана воена инфраструктура, вклучително и објекти за дронови, би претставувала прекршување на тој статус.
Турското Министерство предупреди дека таквиот потег би им наштетил на „мирот и стабилноста во Егејот“ и на добрососедските односи. Во соопштението се наведува и дека Турција ќе продолжи да ги штити своите права и интереси и да ги презема „неопходните мерки“.
Не е објаснето што конкретно би подразбирале тие мерки. Формулацијата, сепак, го зголемува политичкиот притисок врз Атина и остава простор за дипломатски реакции, засилено воено набљудување или повторно отворање на прашањето во рамките на НАТО.
Во истиот брифинг Анкара ја оцени како позитивен чекор планираната преселба на грчкиот систем за противвоздушна одбрана „Патриот“ од Карпатос на Крит. Со тоа Турција испрати двојна порака: го поздравува намалувањето на одредена воена инфраструктура на еден остров, но остро се спротивставува на нејзиното зајакнување на друг.
ШТО ПОДГОТВУВА ГРЦИЈА НА РОДОС?
Според информациите објавени во грчките медиуми, планот не се однесува само на повремено слетување или привремено распоредување дронови. На аеродромот Маритса треба да бидат создадени фиксни објекти за стационирање, сервисирање и редовно функционирање на специјализирана единица со V-BAT.
Овие дронови досега можеле да дејствуваат од привремено подготвени позиции благодарение на вертикалното полетување и слетување. За нив не е неопходна класична долга писта, поради што можат брзо да бидат распоредени на острови, бродови, покриви или тешко достапни терени.
Постојаната инфраструктура, сепак, би значела нешто повеќе: технички персонал, редовно одржување, комуникациска опрема и можност системите почесто и подолго да се користат од истата локација.
Грчките извештаи наведуваат дека постапката за набавка на материјалите е одобрена, но засега нема детално јавно соопштение од грчкото Министерство за одбрана со рок за изградба, вредност на проектот, број на летала што би биле распоредени или точна оперативна намена на објектите.
Оттука, изразот „база“ во моментов се користи за планираната постојана инфраструктура и не значи дека објектот веќе е изграден и ставен во целосна оперативна употреба.
ШТО Е V-BAT?
V-BAT е американски беспилотен систем произведен од компанијата Shield AI. Препознатлив е по затворениот пропелер и по можноста вертикално да полетува и да слетува на простор од приближно 4,6 на 4,6 метри.
Според податоците на производителот, дронот може да остане во воздух повеќе од 12 часа со електрооптички и инфрацрвени сензори. Неговата максимална носивост изнесува околу 18 килограми, а зависно од комуникацискиот систем, декларираниот оперативен дострел е меѓу 130 и 180 километри.
V-BAT може да собира разузнавачки податоци, да врши постојан надзор на копно и море, да открива и следи цели и да пренесува слика во реално време. Може да дејствува и во средини со попречен GPS-сигнал и ограничени комуникации, што е особено важно во услови на електронско војување.
Производителот рекламира и можности за наведување цели и интеграција на кинетички товари. Сепак, нема јавна потврда дека дроновите што Грција ги користи или планира да ги распореди на Родос ќе бидат вооружени. Официјално објавената намена на грчката флота V-BAT е разузнавање, набљудување, извидување и следење на поморската состојба.
Тоа е важна разлика: V-BAT е воен систем кој може да поддржува борбени операции, но неговото присуство не значи автоматски дека на Родос се распоредуваат вооружени беспилотни летала.
Грција во јуни потпиша договор за проширување на својата флота V-BAT, со цел подобар и подолготраен надзор над Егејот. Производителот тогаш нагласи дека системот е приспособен за дејствување меѓу оддалечени острови, планински предели и сложени поморски подрачја.
Родос се наоѓа во југоисточниот дел на Егејот, на само околу 18 километри од турскиот брег во најблиската точка. Неговата положба овозможува набљудување на поширокото морско подрачје меѓу Егејот и источниот Медитеран.
Постојаното присуство на дронови со долг лет би ѝ овозможило на Грција почесто да го следи движењето на бродови и други активности во зоната околу Додеканезите. За Атина тоа е прашање на надзор и одбрана на сопствената територија. За Анкара, истиот капацитет претставува ново грчко воено зајакнување непосредно до турското крајбрежје.
Маритса не е главниот комерцијален аеродром „Дијагорaс“, преку кој пристигнуваат туристите. Станува збор за поранешен цивилен аеродром кој денес има воена намена. Засега нема информации дека проектот ќе предизвика промени во цивилниот авиосообраќај или во функционирањето на туристичкиот сектор на островот.
Но фактот што новиот спор е врзан за една од најпознатите туристички дестинации во Грција му дава пошироко значење. Родос истовремено е туристички центар, граничен остров и важна точка во грчкото одбранбено планирање.
Парискиот мировен договор од 1947 година, со кој Италија ѝ ги отстапи Додеканезите на Грција, предвидува островите да бидат и да останат демилитаризирани. Текстот на одредбата не е спорен, но двете држави имаат спротивставени толкувања за нејзината примена и за правата што од неа може да ги повикува Турција.
Анкара тврди дека демилитаризацијата била услов под кој островите ѝ биле предадени на Грција и дека поставувањето нова воена инфраструктура го нарушува тој режим. Турција ја поврзува одредбата и со сопствената безбедност поради близината на островите до нејзиниот брег.
Атина одговара дека Турција не е потписничка на Парискиот договор и затоа не може да бара права врз основа на документ склучен меѓу други држави. Грција се повикува на членот 34 од Виенската конвенција за договорно право, според кој договор не создава права или обврски за трета држава без нејзина согласност.
Грчката страна истовремено тврди дека не се откажала од природното право на самоодбрана утврдено во членот 51 од Повелбата на Обединетите нации. Како аргументи ги наведува турската воена присутност на малоазискиот брег, повремените нарушувања на грчкиот воздушен простор и турската закана со војна доколку Грција ги прошири територијалните води во Егејот на 12 наутички милји.
Овие позиции не треба да се претставуваат како правно утврден победник и губитник. Турција се повикува на експлицитната одредба за демилитаризација, додека Грција ја оспорува можноста Анкара да бара нејзино спроведување и инсистира на сопственото право на одбрана.
ДАЛИ Е НА ПОВИДОК НОВ СПОР ВО ПЕРИОД НА ОБНОВЕНА НАПНАТОСТ?
Предупредувањето за Родос доаѓа во период кога повторно се зголемуваат несогласувањата меѓу Атина и Анкара околу морските зони, воздушниот простор, воените активности и статусот на островите.
Двете држави во декември 2023 година потпишаа декларација за пријателски односи и добрососедство, со надеж дека ќе се одржи периодот на таканаречените „мирни води“. Сепак, основните спорови во Егејот не беа решени.
Планираната инфраструктура на Родос сега станува уште еден тест за тој процес. Следните клучни информации ќе бидат евентуалниот официјален одговор на Атина, рокот за изградба на објектите во Маритса и точната конфигурација на V-BAT системите што би биле стационирани на островот.
