Skip to content
Ова е ситуацијата што Рацин.мк ја отвораше во изминатиот период додека траеше изборот на македонски сиудија во Стразбур. Ситуацијата веќе не е само политичка претпоставка, туку стана институционален проблем: Македонија повеќе од година и половина не успева да го заврши изборот на својот судија во Европскиот суд за човекови права, а листата на кандидати двапати е коригирана откако европскиот Советодавен панел не прифати предложени кандидати.
Последниот развој е особено индикативен. Откако во мај беше заменет Јордан Апостолски со Ана Дангова-Хуг, во август и Дангова-Хуг беше оценета како кандидатка која не ги исполнува во целост критериумите. Комисијата потоа ја предложи Јелена Ристиќ.
Тоа значи дека проблемот веќе не може да се објаснува само со „бавноста на процедурата“. Се поставува посериозното прашање: што не функционира во македонскиот дел од процесот ако европскиот филтер повторно и повторно ја враќа листата?
И токму тука стануваат важни петте текста на Рацин.мк:
„ВМРО-ДПМНЕ сака да стави партиско знаме на судот во Стразбур“
Уште на 30 јули 2025 година Рацин.мк предупреди дека начинот на кој Владата ја поништи првата листа на кандидати отвора сериозен проблем за независноста и кредибилитетот на процедурата.
Првата комисија ги предложи Ленче Ристоска, Габриела Гајдова и Јордан Апостолски. Владата, меѓутоа, ја одби листата со кратко образложение дека кандидатите „не ги исполнувале предвидените услови“, без да објасни кои услови не ги исполнувале и врз основа на каква оценка. Потоа беше формирана нова комисија.
Тука Рацин.мк ја идентификуваше суштината на проблемот: не е спорно правото на државата да избира кандидати, туку начинот на кој се користи тоа право.
Зашто судијата во Стразбур не е амбасадор, дипломат или политички претставник. Тој не ја „брани Македонија“ пред Европа. Тој е судија на Европскиот суд за човекови права.
Токму затоа секоја перцепција дека националната власт се обидува да го контролира изборот на „свој“ човек е опасна не само за кандидатите, туку и за државата.
И уште поважно: денес знаеме дека Советот на Европа токму на ова прашање му дава исклучително значење. Новата Резолуција 2648 на ПССЕ експлицитно нагласува дека националните процедури мора да бидат фер, транспарентни и ослободени од недозволено влијание. ПССЕ дури наведува дека листи биле одбивани кога националната процедура била недоволно транспарентна или кога постоела можност членовите на телото за селекција да биле изложени на недозволено влијание.
Значи, предупредувањето на Рацин.мк не било хипербола. Тоа било токму прашањето што денес го проверува европскиот систем.
„Повторниот избор на кандидати за судии во Стразбур е поправен испит за правната држава“
На 2 септември 2025 година Рацин.мк предупреди дека вториот обид за избор не е само административна процедура, туку „поправен испит за правната држава“.
Причината беше едноставна: првиот процес веќе беше компромитиран со поништувањето на листата без доволно јасно образложение.
Рацин.мк тогаш го нагласи и суштинскиот критериум: државата треба да предложи три лица со највисок морален углед, со услови за вршење високи судски функции или со призната правна компетентност. Националниот процес треба да биде јавен, објективен и транспарентен.
Тоа денес изгледа уште поважно.
Зашто вториот процес не успеа да ја затвори дилемата. Напротив, го произведе истиот проблем на друго место.
Прво беше одбиена листата на првата комисија на национално ниво. Потоа Советодавниот панел на Советот на Европа не го прифати Апостолски. Потоа не ја прифати во целост ниту Дангова-Хуг.
Тоа се три различни фази, но една иста порака: кандидатската листа мора да биде доволно квалитетна уште пред да стигне до финалната изборна процедура.
Официјалната процедура на ПССЕ е токму така поставена: државата предлага тројца кандидати, со помош на Советодавниот панел, а потоа ПССЕ избира еден. Сите тројца треба да ги исполнуваат условите од член 21.1 на Европската конвенција.
Со други зборови, националниот избор не е прелиминарна политичка игра по која Европа треба да „поправа“. Националната комисија треба да испорача професионално подготвена листа.
„Меѓународниот фактор во земјата внимателно го следи изборот на судии за Стразбур“
Овој текст на Рацин.мк од октомври 2025 година денес добива дополнителна тежина.
Тогаш предупредувањето беше дека меѓународниот фактор внимателно го следи процесот и дека изборот претставува „поправен испит за демократијата во земјата и за капацитетите на институциите после кој нема втор“.
И тука можеби е најважната поента од целата сага.
Македонија не е сама во оваа процедура.
Секој чекор што се прави во Скопје има продолжение во Стразбур. И секое отстапување од стандардите не останува само домашна политичка расправа.
Во октомври 2025 година Комисијата веќе се обидуваше да покаже поголема транспарентност со присуство на претставници на граѓанското општество на интервјуата.
Но денес се гледа дека транспарентноста на интервјуата не е доволна ако самиот процес произведува кандидати кои подоцна не го поминуваат европскиот професионален филтер.
Советот на Европа токму ова го препознава како системски проблем. Новата Резолуција 2648 не зборува само за изборот во Стразбур, туку за целата национална процедура: транспарентност, состав на селекциските тела, професионално искуство, независност, непристрасност и квалитет на кандидатите.
„Неизвесен изборот на македонски судија во Стразбур, новите правила налагаат фер и транспарентен процес на номинација и избор“
Овој текст од април 2026 година можеби е најдиректното предвидување на она што се случи.
Рацин.мк тогаш предупреди дека новите европски правила го ставаат акцентот токму на фер, транспарентен и ефикасен процес и дека причините за нивното воведување звучат како да се напишани според проблемите што се појавија во македонската постапка.
Само неколку дена подоцна, на 21 април 2026 година, ПССЕ ја усвои Резолуцијата 2648.
Во неа стои многу важна порака: сите судии мора да имаат највисоко ниво на стручност, независност и непристрасност, а процесот на избор мора да биде фер, транспарентен и ефикасен.
ПССЕ исто така нагласува дека веќе одбивала листи кога националните процедури биле недоволно транспарентни или кога постоела опасност од недозволено влијание.
Затоа денешниот развој е особено непријатен за Македонија.
Не станува збор само за тоа дека „Стразбур вратил кандидат“.
Станува збор за тоа дека државата повторно мора да ја коригира својата листа пред да стигне до фазата во која европските пратеници ќе избираат судија.
Тоа е разлика што јавноста треба да ја разбере.
„Стразбур врати двајца кандидати, Комисијата влезе во јавна пресметка“
Последниот текст на Рацин.мк е, всушност, епилогот на целата претходна серија предупредувања – но не и крај на сагата.
На 27 август Рацин.мк објави дека Советодавниот панел повторно не прифатил еден од македонските кандидати, а Комисијата на негово место ја предложила Јелена Ристиќ. Во меѓувреме, процесот влезе и во јавна пресметка меѓу Комисијата и дел од кандидатите.
Фактите се прилично тешки за игнорирање:
- постапката трае околу година и половина;
- првата национална листа беше поништена;
- потоа беше формирана нова комисија;
- Советодавниот панел не го прифати Апостолски;
- на негово место дојде Дангова-Хуг;
- потоа не беше прифатена во целост ниту Дангова-Хуг;
- сега е предложена Јелена Ристиќ.
Во меѓувреме, наместо институционална смиреност, процесот доби и јавна кавга.
Тоа е можеби најлошиот можен сигнал за една постапка чиј краен производ треба да биде судија на највисокиот европски суд за човекови права.
Што всушност предвиде Рацин.мк?
Рацин.мк не предвиде име на кандидат.
И тоа е важно.
Не станува збор за тоа дека порталот „погодил“ кој ќе биде одбиен. Антиципацијата беше системска, а не кадровска.
Уште од јули 2025 година Рацин.мк го идентификуваше ризикот: политичко влијание врз процесот, недоволно образложени одлуки и опасност од партизација на изборот.
Во септември предупреди дека вториот обид ќе биде тест за правната држава.
Во октомври предупреди дека меѓународниот фактор го следи процесот.
Во април 2026 година предупреди дека новите правила на Советот на Европа бараат токму она што во Македонија беше проблематично: транспарентност, фер процедура и професионален интегритет.
А во август се случи токму она што беше најлогично да се случи ако овие ризици не се отстранат: европскиот филтер почна да ја коригира македонската селекција.
Не е проблемот само во „вратените кандидати“
Ова е најважниот заклучок.
Одбивањето на кандидат само по себе не мора да биде скандал. Напротив, постоењето на Советодавниот панел е токму за да спречи несоодветни кандидати да продолжат понатаму.
Проблемот е образецот.
Кога една држава по година и половина сè уште нема кандидат кој непречено ќе го помине целиот процес, тогаш прашањето веќе не е само „кој ќе биде судијата?“.
Прашањето е: Зошто институциите не успеваат да произведат три кандидати за кои европскиот систем нема сериозни професионални забелешки?
Тоа е многу посериозна институционална дијагноза.
И уште нешто: новата европска рамка експлицитно го охрабрува граѓанското општество и националните институции за човекови права да ги следат националните процедури.
Оттука, критичкото следење на овој процес не е „мешање“ во изборот. Тоа е дел од европскиот стандард.
Стразбур сега ја проверува Македонија, а не обратно
Сагата со македонскиот судија во ЕСЧП затоа треба да се чита како многу повеќе од кадровско прашање.
Ова е тест дали македонските институции можат да спроведат процедура во која најдобриот кандидат е поважен од политичкиот интерес, а професионалниот интегритет е поважен од институционалното его.
Европскиот систем веќе ја постави рамката: националните власти треба да предложат тројца целосно квалификувани кандидати, Советодавниот панел да даде експертска оценка, а ПССЕ да избере еден од нив.
Затоа денешната ситуација е непријатна, но и корисна.
Стразбур не ѝ ја одзема на Македонија можноста да избере судија. Стразбур ја принудува Македонија да избере судија според стандардите на институцијата во која тој треба да суди.
И токму тука се покажува колку беше оправдано предупредувањето на Рацин.мк.
Она што пред една година можеше да изгледа како политичка анализа, денес веќе има институционална потврда: проблемот не беше само кој ќе биде избран, туку дали Македонија е способна да спроведе избор што ќе издржи европска проверка.
А одговорот, барем досега, не е особено охрабрувачки.
